Nhật kí Nagoya: Từ 0 đến 1 và từ 1 đến 10

Nguyễn Văn Tuấn

Có lần, trong một bữa ăn tối với một giáo sư ở Đại học Nagoya, chúng tôi đàm đạo chuyện đời, và anh ta cứ lặp đi lặp lại thắc mắc: Tại sao người Nhật chúng tôi có thể đi từ 1 đến 10, mà không thể đi từ 0 đến 1. Phải một lúc nói chuyện tôi mới hiểu ý của anh, rằng tại sao người Nhật không có tư duy đột phá như người Âu châu, nhưng rất có khả năng cải tiến những khám phá của người Âu châu rất hay.

Tôi không biết đó là cách nói tự hạ thấp mình hay là cách nói thành thật, bởi vì trong thực tế tôi thấy người Nhật cũng sáng tạo lắm chứ. Tôi nói rằng số bằng sáng minh từ Nhật đứng vào hàng “top 10” trên thế giới, số bài báo khoa học cũng chẳng kém ai, người Nhật cũng chiếm vài giải Nobel. Dù biết rằng con số này chẳng nói lên khả năng khám phá, nhưng vẫn là một chỉ số cho thấy họ cũng chẳng thua kém ai. Tôi an ủi anh ta rằng Nhật, cũng như dân Đông Á nói chung, là nơi chịu ảnh hưởng văn minh nông nghiệp với an cư lạc nghiệp là chính, tức là thích cái gì ổn định, nên không có nhu cầu sáng chế ra những thứ [mà chúng ta cho rằng hiện đại như ngày nay] như xe hơi, máy bay, tàu vũ trụ, v.v… Chúng ta, những người chịu ảnh hưởng văn minh nông nghiệp, không có tính tấn công vào thiên nhiên vì chúng ta muốn sống hoà thuận với thiên nhiên. Nhưng anh bạn tôi không chấp nhận lí giải đó. Anh ta nói người Nhật vẫn còn kém cỏi quá. Tôi nghĩ anh ta nói người Á châu còn kém cỏi quá. Nhưng nếu Nhật mà kém cỏi thì Việt Nam chắc …

Nhưng đầu óc tôi thì miên man suy nghĩ chuyện khác … Tôi tự hỏi tại sao cũng là người châu Á với nhau mà tập thể người Nhật giỏi hơn tập thể người Việt Nam mình. Trả lời câu hỏi lớn này chắc cần đến cả chục quyển sách nghiên cứu, nhưng qua kinh nghiệm cá nhân, tôi có vài nhận xét theo kiểu “cuỡi ngựa xem hoa” như sau:

Thứ nhất là tinh thần trách nhiệm. Tôi đi đâu cũng thấy người Nhật ở bất cứ vị trí nào cũng làm việc một cách hết sức nghiêm chỉnh. Từ người lái taxi, người đầu bếp, tiếp viên nhà hàng đến giáo sư đại học đều có vẻ yêu thích công việc của họ, họ cần mẫn và chú tâm làm việc của mình. Chẳng hạn như khi tôi hỏi cách đi từ khách sạn đến City Hall bằng xe điện, người bán vé mặc dù không biết tiếng Anh và tôi thì mù tiếng Nhật, anh ta nghiên cứu bản đồ và nói gì đó nhiều lắm rồi chỉ tôi đến chỗ mua vé. Tôi chưa đến chỗ thì anh ta đã bỏ office ra và chỉ tôi đi chỗ khác để mua vé chính xác hơn. Sau này tôi mới biết là anh ta muốn chọn cho tôi một tuyến đường không phải đổi xe điện, còn chỗ tôi đến mua lần đầu là phải đổi xe điện và tôi có nguy cơ bị lạc. Anh ta quả là quan tâm đến việc tôi bị lạc. Trước đây, khi còn ở khách sạn, mỗi buổi ăn sáng tôi nhìn ra đường phố và chú ý đến một ông phu quét đường mà ấn tượng đẹp về ông tôi vẫn còn giữ mãi. Cứ mỗi sáng, đúng 7 giờ, không biết từ đâu ông đi xe đạp đến, dựng xe đạp vào một nơi dành cho xe đạp xong, ông bắt đầu làm việc. Mà đường xá bên Nhật thì quá sạch, chẳng có gì để ông quét dọn. Ấy thế là ông đi chầm chậm xem xét từng ngõ ngách có gì dơ bẩn không, có bao cao-su nào rớt không, có dấu kẹo chewing gum không…và làm sạch tất cả. Xong một đoạn đường, ông lại đến một đoạn đường khác và làm sạch đường. Nhìn qua thái độ làm việc, ông quả là một người yêu việc làm của mình, tự hào vì thành tích của mình, chẳng hề lộ vẻ đau khổ hay tự ti gì cả. Thật là đáng khâm phục.

Thứ hai là tinh thần làm việc theo nhóm. Trong thời gian ở hội nghị, tôi thấy trước khi một symposium bắt đầu, họ đều họp nhóm và bàn thảo cách điều hành ra sao, ai nói gì, nói như thế nào. Có lần dự một buổi như thế tôi mới thấy họ có tinh thần “teamwork” rất cao. Họ có khuynh hướng phục tùng cấp trên (chủ tịch chẳng hạn) và hòa đồng với người chung quanh. Người Nhật xem cấp trên là bậc có thẩm quyền và khả năng nhất, cho nên họ tuân thủ theo chỉ thị của cấp trên mà ít khi nào chất vấn xem chỉ thị đó đúng hay sai.

Ngoài ra, tôi thấy người Nhật có xu hướng tự đặt mình trong cộng đồng khép kín. Thật vậy, anh bạn người Nhật của tôi xem Nhật là một hòn đảo, và vì thế họ cần phải tồn tại trong cộng đồng. Từ đó, người Nhật suy nghĩ nội tâm nhiều, họ chú ý đến sự hòa đồng và hợp tác trong nhóm. Họ cảm thấy thoải mái với những người cùng cộng đồng, dân tộc mà họ là thành viên.

Người Nhật có khuynh hướng lắng nghe ý kiến của người khác hơn là phát biểu ý kiến của chính mình. Họ lúc nào cũng hỏi tôi nghĩ gì, mà không nói họ nghĩ gì! Họ quan tâm đến hòa hợp. Trong các thảo luận, người phương Tây phát biểu ý kiến của họ một cách trực tiếp để tránh lẫn lộn, còn người Nhật thì không chịu nói trực tiếp vì họ nghĩ rằng nói như thế là thiếu tính lịch sự, bất kính.

Thứ ba là họ tỉ mỉ và chú trọng chi tiết. Nhìn vào cách họ dọn thức ăn và trang trí thức ăn, dễ dàng thấy họ làm cái gì cũng nho nhỏ, xinh xinh, nhưng làm rất tinh vi và cẩn thận. Các đền chùa của Nhật cũng không lớn hơn các đền chùa Việt Nam bấy nhiêu, nhưng cách họ xây dựng thì tinh vi và đẹp hơn Việt Nam nhiều. Tôi nghĩ có lẽ đây là tâm lí xuất phát từ môi trường. Nhật là nước đông dân nhưng đất hẹp; do đó, đường xá, công viên, nhà cửa, v.v… đều được thiết kế gần với môi trường sống, tức là nho nhỏ. Có lẽ chính vì thế mà họ rất để ý đến chi tiết nhỏ hơn là những “big picture”. Họ làm những độ điện tử nhỏ rất hay và rất đẹp, hơn là phát triển những phi thuyền vũ trụ.

Nhìn người lại nghĩ đến ta. Thời gian ngắn ở Nhật gặp đồng nghiệp nào họ cũng hỏi tôi đến từ đâu — where are you from — và câu trả lời thường như một thói quen là từ Úc. Nhưng câu trả lời đó ít khi nào thỏa mãn tính tò mò của họ, bởi đơn giản một điều là tôi mang họ Nguyễn, một họ phổ biến nhất ở Việt Nam, cũng như họ Suzuki ở Nhật. Thành ra, tôi phải thêm một câu là tôi sinh ra và lớn lên ở Việt Nam, nhưng đã sống ở ngoài Việt Nam lâu gần 30 năm qua. Cố nhiên, tôi chẳng có gì mắc cỡ hay mặc cảm khi nói mình là người Việt; ngược lại, tôi còn có thể tự hào cái nguồn cội của mình.

Nhưng trong vài giây phút tự hào đó, tôi vẫn không thể không chạnh lòng khi sự thật là nước Việt Nam vẫn là một trong những nước nghèo nhất thế giới; người Việt Nam qua cái nhìn của báo chí Tây phương và có lẽ ở Nhật nữa, là những người hay ăn trộm (như vụ tiếp viên VNA ăn trộm hàng ở Nhật), du côn buôn bán á phiện;nạn tham nhũng hối lộ tràn lan; trình độ khoa học thì thuộc vào hàng thấp nhất thế giới, v.v… Tôi lúc nào cũng chuẩn bị sẵn những “lí giải” để bảo vệ danh dự Việt Nam, để phòng ngừa khi phía đối tác đưa ra những sự thật đó. Cũng may mắn là không ai hỏi tôi về những chuyện đó, có lẽ họ tế nhị hay không muốn làm phật lòng khách mời chăng.

Nhưng những chuyến đi như thế này, lúc nào tôi cũng tự hỏi: tại sao cũng là người Á châu, da vàng, tóc đen, có cùng văn hóa với nhau, mà người ta phát triển như thế, còn mình thì lại tồi tệ như thế? Đừng đổ thừa chiến tranh, vì chúng ta đã có 30 năm xây dựng. Đổ thừa cho Mĩ cấm vận không còn thuyết phục nữa. Chỉ tại mình thôi.

Những gì tôi nhận xét về người Nhật mang tính đặc điểm văn hóa. Người Nhật có văn hóa tinh thần trách nhiệm, làm việc theo nhóm, và tỉ mỉ. Còn người Việt thì sao? Gần đây, có người (như Vương Trí Nhàn) cất công sưu tầm những thói hư tật xấu của người Việt. Tôi nghĩ việc làm đó đáng trân trọng, vì nó giúp cho mình nhìn lại mình, tự vấn mình. Đọc qua những thói hư tật xấu đó, tôi thấy người mình hoàn toàn ngược lại người Nhật: không có tinh thần trách nhiệm, không thích làm theo nhóm mà muốn làm vua một cõi, và làm việc thì ẩu. Có thể lấy ra hàng trăm ví dụ ngay tại thời điểm này để minh họa cho 3 đặc tính này của người Việt, nên ở đây tôi không nhắc lại làm gì. Ấy thế mà chúng ta có vẻ thích tự ru ngủ bằng những khẩu hiệu quen thuộc như chúng ta anh hùng, thông minh, học giỏi, v.v…  Nếu người Nhật tự vấn tại sao họ có thể đi từ 1 đến 10 mà không đi được từ 0 đến 1, còn ta cũng nên tự vấn tại sao chúng ta chưa biết 1 là gì.

haiz21

5 phản hồi to “Nhật kí Nagoya: Từ 0 đến 1 và từ 1 đến 10”

  1. NGO KQ Says:

    Tôi đồng ý với bạn.
    Tôi không có kinh nghiệm làm việc với người Nhật. Nhưng cũng có nhiều thời gian làm việc với dân Norway, Korea, Thụy Điển và India.
    Trước hết hãy nói về dân Bắc Âu. Làm việc theo nhóm là tiêu chí của họ. Không phải họ không tôn trọng ý kiến cá nhân. Hay không tôn trọng sáng kiến, phát kiến từ cá nhân. Ngược lại là khác. Có lẽ vì vậy mà phương tây lại có nhiều sáng kiến, phát minh lớn khg?
    Nhưng bên cạnh đó, khi giải quyết những vấn đề cụ thể, họ thường đưa ra ý kiến của mình. Rất thẳng thắn và cũng rất trực tiếp. Nhưng họ vẫn tôn trọng ý kiến của người khác. Sau đó cùng nhau tìm phương án tốt nhất. Còn người Việt chúng ta thì sao? Bạn chắc cũng đã từng tham gia nhiều cuộc họp, tranh luận tại cơ quan của mình? Bạn tự biết nó thế nào. Hoặc là sếp độc thoại, sau một hồi tràng giang đại hải, mọi người vổ tay đồng ý. …???!!! Sau đó sẽ có màn người này thầm thì to nhỏ với người khác. Hoặc là, mạnh ai nấy nói, không ai nghe ai. Hoặc là bàn mãi, bàn mãi …. Không có quyết định gì cụ thể. Chúng ta là vậy đó.
    ——-~——- continued

  2. domo le Says:

    Thấy người Nhật sống rất kỷ luật và tự trọng. Khi đến nước Nhật hay Đại Hàn, tôi thấy những ánh mắt kính phục từ những người da trắng đến từ Bắc Âu, Bắc Mỹ, Tây Âu và Úc…mình tự nhiên thấy hãnh diện vì nước Nhật đã cho tôi điều đó, có lẽ vì tóc tai mình cũng giống người bản xứ. Và nhìn lại mình thì không khỏi ngậm ngùi, trên thì bao che cho nhau khi làm “bậy”, làm “láo”, “lãng phí” và “tham lam” thử hỏi dân sẽ theo ai để học những thí dụ trong sạch ? hay là những trẻ em cũng muốn làm Quan, để được quyền, được giàu ! Bao giờ người Việt mình sẽ nói KHÔNG với dơ bẩn và vô trách nhiệm này ?

  3. Nguyen Says:

    absolutely ^^ nhà dột từ nóc dột xuống, bao giờ mới có đột biến nhỉ? haha 😀
    (HNX xin phép thêm dấu cho comment của bạn)

  4. nguyenthanh Says:

    Khó theo họ lắm, ngay cả tầng lớp được gọi là trí thức ở ta hành động còn rất vô ý thức thì tầng lớp khác sẽ thế nào. chúng ta chỉ hô khẩu hiệu là giỏi thôi.

  5. makeno Says:

    Hơn ai hết tác giả bài viết biết câu trả lời mà , tự hỏi làm gì.
    Nguyên nhân là từ ý thức hệ và giáo dục mà ra. Xa hơn nữa thì phải nói là do cái dân tộc tính của người Việt thuộc loại ba phải.
    Tác giả có lẽ chỉ nhìn Nhật bản từ góc nhìn của một du khách nên không hiểu rõ thôi. Xã hội Nhật mặc dù là một nước theo chủ nghĩa Tư bản nhưng nếu nói chính xác thì xã hội Nhật là một xã hội Cộng Sản thực sự , khác với cái gọi là Cộng Sản giả mạo, Cộng Sản tào lao kiểu Trung Quốc và Việt Nam . Chính ông Bất Phá Nhị cựu chủ tịch Đảng Cộng Sản Nhật là giáo sư dạy Tư bản Luận cho tôi thời sinh viên ở Đại học từng nói rằng nếu ông Các Mác sống lại , ông ta chắc chắn sẽ sửa lại Tư bản Luận bằng cách thêm một dòng vào cuốn sách là ” Chủ nghĩa Cộng Sản chỉ thành công trên đất Nhật”. Ông gọi chủ nghĩa Cộng Sản theo cách xã hội Nhật là Chủ nghĩa Cộng Sản “thiện ” để phân biệt với chủ nghĩa Cộng Sản “Ác” theo Stalin , theo Mao và theo Hồ Chí Minh.

    Có lần tui hỏi ông hòa thượng Thích Thanh Từ về sự khác nhau của phật giáo của Nhật và VN. Ông trả lời rằng sự khác nhau ở chổ người Nhật quan niệm cái gì cũng phải tìm cho được cái tuyệt đối của Chân, Thiện, Mỹ như uống trà ,cắm hoa họ cũng nâng lên đến thành Trà Đạo , Hoa đạo trong khi người VN thì ba phải , cái gì cũng tương đối thôi, trà uống thấy ngon là được rồi , hoa cắm nhìn thấy mãn nhãn là đã đũ thỏa mãn , nên ngay cả trong thiền môn cũng vậy. Người Nhật các tôn phái họ biệt lập với nhau , đâu ra đó . Ông thầy chùa phái Tào Động sẽ tu khác với ông thầy phái Lâm Tế, ông thầy phái Lâm tế chỉ ngồi thiền và không có tụng kinh ê a hàng ngày như các ông thầy của Chân ngôn tông hay Tịnh Độ tông , trong khi VN mình thì hằm bà lằn, ông thầy phái Lâm Tế cũng tụng kinh mà ông thầy tu Tịnh Độ cũng ngồi thiền, tôn phái phân biệt chỉ cho có chứ không có biên giới tuyệt đối. Sự khác nhau đó là khác nhau về thế giới quan và nhân sinh quan của dân tộc tính do sự ảnh hưởng về địa lý và lịch sử chứ đạo Phật không khác.
    Nói Nhật hay hơn Việt cũng chưa chắc vì nhiều người Nhật qua VN nói rằng cảm thấy đời sống của dân VN rất chậm và họ thích lối sống như vậy, không bị gò bó về thời gian gì cả.


Trả lời makeno Hủy trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: